ΤΑ ΜΠΛΟΚΙΑ

Ειδήσεις και αναλύσεις από τη Λέσβο και την Ελλάδα με αριστερή ματιά!

Κόσμος Πρώτο Θέμα

Venceremos, η Χιλή τραγουδάει την ελευθερία

 

Το εξώφυλλο του δίσκου “El pueblo unido jamás será vencido” των Quilapayún (1975). QUILAPAYUN

Η 19η Δεκεμβρίου 2021 είναι χωρίς καμία αμφιβολία, μια ιστορική ημέρα για τη Χιλή. Ο Γκαμπριέλ Μπόριτς, υποψήφιος του συνασπισμού της αριστεράς στις προεδρικές εκλογές, σημείωσε θριαμβευτική νίκη απέναντι στον αντίπαλό του, Χοσέ Αντόνιο Καστ, εκπρόσωπο της άκρας δεξιάς και νοσταλγό του Αουγούστο Πινοτσέτ, δίνοντας καινούργιο όραμα στον λαό αυτής της πολυβασανισμένης χώρας της Λατινικής Αμερικής. Με μια διαφορά που πλησίασε το 12% (55,87% έναντι 44,13%), ο Μπόριτς, πριν καν συμπληρώσει τα 36 του χρόνια, θα είναι ο νεώτερος πρόεδρος στην ιστορία της Χιλής.

Το τεράστιο πλήθος που συγκεντρώθηκε στους δρόμους του Σαντιάγο, για να πανηγυρίσει τη νίκη του νεοεκλεγμένου ηγέτη, ενώθηκε και πάλι κάτω από τη “γροθιά” των τραγουδιών διαμαρτυρίας, τα οποία έχουν σφραγίσει την πάλη για κοινωνική δικαιοσύνη, ειρήνη, ανεξαρτησία και ελευθερία, όχι μόνο στη Χιλή, αλλά σε ολόκληρη την αμερικανική ήπειρο, από το Μεξικό μέχρι τη Γη του Πυρός. Μπροστά στη “Μονέδα”, το προεδρικό μέγαρο, ακούστηκαν και πάλι, μυριόστομα, το “El pueblo unido, jamás será vencido” και το “Venceremos”, σκορπώντας θύελλα ενθουσιασμού σε όλη τη χώρα.

Η NUEVA CANCIÓN ΣΤΗ ΛΑΤΙΝΙΚΗ ΑΜΕΡΙΚΗ

Η Βιολέτα Πάρα,
Η Βιολέτα Πάρα, “ψυχή” της Nueva Canción Chilena.  ZUMA PRESS/VISUALHELLAS.GR

Με αφορμή λοιπόν την επικράτηση του Μπόριτς, στο σημερινό κείμενο θα κάνουμε μια αναδρομή σε αυτά ακριβώς τα τραγούδια διαμαρτυρίας, με τα οποία γαλουχήθηκαν γενιές και γενιές στη Χιλή, ειδικά μετά την εμφάνιση ενός νέου μουσικού κινήματος, γνωστού ως nueva canción chilena (νέο χιλιάνικο τραγούδι). Αυτό το κίνημα ξεκίνησε σχεδόν ταυτόχρονα από την Αργεντινή και τη Χιλή, για να εξαπλωθεί πολύ γρήγορα σε όλη τη Λατινική Αμερική και να αποτελέσει έναν πραγματικό θησαυρό ρυθμών, μελωδιών και στίχων.

Στην ουσία, όταν αναφερόμαστε στη nueva canción chilena (ή στο nuevo cancionero όπως έγινε γνωστό το αντίστοιχο μουσικό κίνημα στην Αργεντινή ή στην nueva trova στην Κούβα κ.ο.κ.), μιλάμε κυρίως για το πολιτικό τραγούδι, το οποίο έκανε την εμφάνισή του για πρώτη φορά τη δεκαετία του ’50 και γνώρισε τη μεγάλη του ακμή στις δεκαετίες του ’60 και του ’70, ως μορφή αντίδρασης στον ιμπεριαλισμό των ΗΠΑ, που σκλήρυνε ακόμα περισσότερο μετά την επιτυχία της κουβανέζικης επανάστασης και τον πολλαπλασιασμό αριστερών εστιών αντίστασης.

Οι Quilapayún με τα χαρακτηριστικά μαύρα πόντσος τους το 1977.
Οι Quilapayún με τα χαρακτηριστικά μαύρα πόντσος τους το 1977.  KEYSTONE/VISUALHELLAS.GR

Οι λαοί της Κεντρικής και της Νότιας Αμερικής διάλεξαν να εκφραστούν μέσα από το τραγούδι, αφού ήταν η ίδια τους η παράδοση που τους οδήγησε σε αυτό. Συνδυάστηκαν κυρίως η μουσική των Άνδεων, η μαύρη μουσική, η ισπανική μουσική, η κουβανέζικη και τα σημαντικότερα είδη της παραδοσιακής μουσικής των χωρών που απαρτίζουν την ισπανόφωνη Αμερική: Chacarera, zamba, chamamé, milonga (Αργεντινή), cueca (Χιλή), bambuco, joropo (Κολομβία), son, bolero, guajira (Κούβα), huapango, corrido, ranchera (Μεξικό), huyano (Βολιβία), marimba, punta (Νικαράγουα), guarania (Παραγουάη), zamacueca (Περού) και πολλά άλλα.

Εδώ να πούμε ότι η γλωσσική ενότητα, το γεγονός δηλαδή πως ολόκληρη η Αμερική κάτω από τις ΗΠΑ (εκτός της Βραζιλίας) μιλάει ισπανικά, βοήθησε στη δημιουργία μιας ενιαίας κοινωνικής, πολιτικής και πολιτιστικής ταυτότητας. Ο ιμπεριαλισμός αιώνων από διάφορα ευρωπαϊκά ρεμάλια, όπως οι Ισπανοί, οι Πορτογάλοι, οι Ολλανδοί, οι Άγγλοι, οι Γάλλοι και άλλοι, όχι μόνο σφυρηλάτησε αυτή την ενιαία ταυτότητα στους αυτόχθονες λαούς, αλλά γιγάντωσε την επιθυμία τους για αυτοδιάθεση και κατ’ επέκταση, ειρήνη και ευημερία.

Ο ΙΜΠΕΡΙΑΛΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΗΠΑ ΚΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ CIA

Ο Σαλβαδόρ Αγέντε την ημέρα που ανέλαβε τη θέση του προέδρου της Χιλής (3/11/1970).
Ο Σαλβαδόρ Αγέντε την ημέρα που ανέλαβε τη θέση του προέδρου της Χιλής (3/11/1970).  Ⓒ 1970 ASSOCIATED PRESS

Φωτισμένοι ηγέτες όπως ο Σιμόν Μπολίβαρ, ο Χοσέ δε Σαν Μαρτίν, ο Χοσέ Αρτίγας, ο Εμιλιάνο Σαπάτα, ο Πάντσο Βίγια, ο Αουγούστο Σέσαρ Σαντίνο, για να αναφέρουμε μόνο μερικούς, ενέπνευσαν τους λαούς της Λατινικής Αμερικής και τους οδήγησαν σε επαναστάσεις τόσο εθνικοαπελευθερωτικές όσο και κοινωνικοανατρεπτικές. Στη συνέχεια έκανε την εμφάνισή του ο ιμπεριαλισμός των ΗΠΑ, ο οποίος με συνεχόμενα πραξικοπήματα θέλησε να ελέγξει τον πλούτο των χωρών ολόκληρης της ηπείρου, τοποθετώντας αχυράνθρωπους και δικτάτορες που με τη συμβολή, βοήθεια και υποστήριξη της CIA, αιματοκύλισαν τις χώρες αυτές, βυθίζοντας στη φτώχεια και την ανέχεια τους κατοίκους τους.

Οι ηγέτες όμως ποτέ δεν έλειψαν από τη βασανισμένη Αμερική. Τη σκυτάλη πήραν αγωνιστές όπως ο Φιντέλ Κάστρο, ο Τσε Γκεβάρα, ο Χακόμπο Άρμπενς, ο Ντανιέλ Ορτέγα, ο Σαλβαδόρ Αγέντε και πολλοί άλλοι, που φρόντισαν να ανανεώσουν και να οδηγήσουν τα απελευθερωτικά κινήματα σε ολόκληρη την ήπειρο. Στα μέσα του 20ου αιώνα, μαζί με την αναζωπύρωση της αντίστασης απέναντι στις ΗΠΑ, έκανε την εμφάνισή του το νέο κίνημα, τελείως διαφορετικό από τα υπόλοιπα, αυτό των τραγουδιών διαμαρτυρίας.

ΟΙ ΜΕΓΑΛΟΙ ΠΟΙΗΤΕΣ ΚΑΙ ΤΟ ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ

Ο μεγάλος Χιλιανός ποιητής, Πάμπλο Νερούδα, στο Παρίσι, τη χρονιά που βραβεύτηκε με το Νόμπελ Λογοτεχνίας (21/10/1971).
Ο μεγάλος Χιλιανός ποιητής, Πάμπλο Νερούδα, στο Παρίσι, τη χρονιά που βραβεύτηκε με το Νόμπελ Λογοτεχνίας (21/10/1971).  Ⓒ 1971 MICHEL LIPCHITZ/ASSOCIATED PRESS

Οι μεγάλοι ποιητές της Λατινικής Αμερικής, όπως ο Πάμπλο Νερούδα και ο Νικολάς Γκιγιέν, ενέπνευσαν τους συνθέτες, στιχουργούς και τραγουδοποιούς όλης της ηπείρου και οι λαοί απέκτησαν ένα ακόμα όπλο. Ήδη πριν τον πόλεμο, από τη δεκαετία του ’30, ο Αταουάλπα Γιουπάνκι έδωσε καινούργιο νόημα στην παραδοσιακή μουσική της Αργεντινής με το πολιτικοποιημένο περιεχόμενο των στίχων του. Ακολουθώντας αυτό το δρόμο, η Μερσέντες Σόσα δημιούργησε – και εκπροσώπησε όσο ελάχιστοι – τη δεκαετία του ’60 το κίνημα του Nuevo Cancionero, που στη συνέχεια εξαπλώθηκε σε κάθε γωνιά της ισπανόφωνης Αμερικής.

Από την άλλη μεριά των Άνδεων, η Χιλιανή ποιήτρια Βιολέτα Πάρα έδωσε έμπνευση σε όλες τις δημιουργικές δυνάμεις της Nueva Canción Chilena και αυτοκτόνησε το 1967, γράφοντας πριν το τέλος της το συγκλονιστικό “Gracias a la vida”. Βαθιά επηρεασμένος από τον Γιουπάνκι, τον Νερούδα και την Πάρα, ο Χιλιάνος Βίκτορ Χάρα αποτέλεσε με τα τραγούδια του ένα από τα σημαντικότερα σημεία αναφοράς της Nueva Canción Chilena, εμπνέοντας με τη σειρά του νέους τραγουδοποιούς και μουσικά σχήματα τόσο στη Χιλή όσο και στην υπόλοιπη ήπειρο.

Η NUEVA CANCIÓN CHILENA

Ο Βίκτορ Χάρα σε εμφάνισή του το 1972 στη Μόσχα στη βραδιά Σοβιετο-Χιλιανής φιλίας.
Ο Βίκτορ Χάρα σε εμφάνισή του το 1972 στη Μόσχα στη βραδιά Σοβιετο-Χιλιανής φιλίας.  SPUTNIK/AFP

Παίρνοντας ως αφετηρία τη Βιολέτα Πάρα και τον Βίκτορ Χάρα, θα περάσουμε τώρα να δούμε πώς γεννήθηκε η nueva canción chilena και πώς αναπτύχθηκε μουσικά και πολιτικά στις δεκαετίες του ’50, του ’60 και του ’70. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι η σημαντικότερη περίοδος ανάπτυξης και ακμής του κινήματος, υπήρξε η δεκαετία από την κυβέρνηση του χριστιανοδημοκράτη Εδουάρδο Φρέι Μοντάλβα (1964-1970) μέχρι την πτώση της κυβέρνησης της Λαϊκής Ενότητας (Unidad Popular) και τον θάνατο του Σαλβαδόρ Αγέντε (1973).

Παρόλα αυτά, οι βάσεις για τη δημιουργία της nueva canción chilena, μπήκαν από το ξεκίνημα της δεκαετίας του ’50, όταν η ποιήτρια, τραγουδοποιός, λαογράφος και εθνομουσικολόγος Βιολέτα Πάρα, άρχισε να συγκεντρώνει (από το 1952 και μετά) σε ένα έργο ζωής, 3.000 λαϊκά και παραδοσιακά τραγούδια της Χιλής, ταξινομώντας τα ανάλογα με την περιοχή, τη μουσική φόρμα, την προέλευση και τη χρονολογία. Μαζί με τα παιδιά της, την Ισαβέλ και τον Άνχελ, δημιούργησαν το 1965 την Peña de los Parra, μια οργάνωση αριστερού ακτιβισμού, από την οποία πέρασαν όλα σχεδόν τα ονόματα που συνδέθηκαν με την nueva canción chilena.

Μέλη των Inti Illimani μαζί με τον Τζον Γουίλιαμς (2ος από αριστερά) και τον Πάκο Πένια (δεξιά), στο Φεστιβάλ του Εδιμβούργου το 1986.
Μέλη των Inti Illimani μαζί με τον Τζον Γουίλιαμς (2ος από αριστερά) και τον Πάκο Πένια (δεξιά), στο Φεστιβάλ του Εδιμβούργου το 1986.  ZUMA PRESS/VISUALHELLAS.GR

Ο Πατρίσιο Μανς, ο Βίκτορ Χάρα, ο Ρολάντο Αλαρκόν, ο Πατρίσιο Καστίγιο και ο Σέρχιο Ορτέγα ήταν τα σημαντικότερα μέλη της Peña, στην οποία όμως είχαν προσχωρήσει και μη Χιλιανοί, όπως ο ίδιος ο Αταουάλπα Γιουπάνκι και ο Ισπανός Πάκο Ιμπανιέθ. Η Βιολέτα Πάρα είχε κάνει ήδη περιοδείες στην Ευρώπη, παίζοντας παραδοσιακά τραγούδια των Άνδεων αλλά και δικές της συνθέσεις, είχε γνωριστεί με τον Πάμπλο Νερούδα και το 1966, όπως αναφέραμε και πιο πάνω, έγραψε το “Gracias a la vida”, το προσωπικό της αριστούργημα, που έγινε γνωστό σε όλο τον κόσμο από τις ερμηνείες της Σόσα και της Τζόαν Μπάεζ.

Έναν χρόνο αργότερα, η Πάρα, μετά από τρεις αποτυχημένες απόπειρες, αυτοπυροβολήθηκε και έδωσε τέλος στη ζωή της σε ηλικία μόλις 49 ετών. Όμως η κληρονομιά της έμεινε ζωντανή και η nueva canción chilena πήρε τον δρόμο της. Το 1968 δημιουργήθηκε η DICAP (Discoteca de Cantar Popular), μια δισκογραφική εταιρεία που ανήκε στην Κομμουνιστική Νεολαία της Χιλής, η οποία έδωσε την ευκαιρία σε καλλιτέχνες και συγκροτήματα που δεν είχαν πρόσβαση στις μεγάλες πολυεθνικές εταιρείες δίσκων, λόγω του αντικαπιταλιστικού και εξεγερτικού χαρακτήρα των τραγουδιών τους, να μπορέσουν να ηχογραφήσουν τα έργα τους και να τα κυκλοφορήσουν στο εμπόριο.

Το δωμάτιο των αποδυτηρίων του
Το δωμάτιο των αποδυτηρίων του “Estadio Chile” στο Σαντιάγο, όπου κρατήθηκε, βασανίστηκε και εκτελέστηκε ο Βίκτορ Χάρα στις 16 Σεπτεμβρίου του 1973 από τους στρατιώτες του Πινοτσέτ. Ο χώρος διατηρείται ακριβώς όπως τότε, ενώ το στάδιο έχει μετονομαστεί από το 2004 σε “Estadio Victor Jara”.  Ⓒ 2013 BRITTANY PETERSON/ASSOCIATED PRESS

Ο πρώτος δίσκος της DICAP ήταν το “X Vietnam” των Quilapayún (άλμπουμ σταθμός στο πολιτικό τραγούδι), ενώ το 1969, η Universidad Católica de Chile, ένα από τα σημαντικότερα ιδιωτικά πανεπιστήμια της Χιλής, διοργάνωσε το πρώτο φεστιβάλ της nueva canción chilena, στο οποίο μοιράστηκαν το πρώτο βραβείο ο Βίκτορ Χάρα και ο Ρίτσαρντ Ρόχας. Με την άνοδο στην εξουσία της “Λαϊκής Ενότητας” του Σαλβαδόρ Αγέντε (1970), τα τραγούδια διαμαρτυρίας, εξέγερσης και επανάστασης, πρωταγωνίστησαν στη δισκογραφία της Χιλής, με συναυλίες και φεστιβάλ, αλλά και έντονη παρουσία σε κάθε πολιτική εκδήλωση.

Μετά το πραξικόπημα του Πινοτσέτ το 1973, οι καλλιτέχνες και τα συγκροτήματα της nueva canción chilena κυνηγήθηκαν άγρια από τη δικτατορία, συνελήφθησαν, βασανίστηκαν και εκτελέστηκαν, όπως είναι η περίπτωση του Βίκτορ Χάρα. Όσοι κατάφεραν να γλυτώσουν, αναγκάστηκαν να καταφύγουν στην εξορία, όπου προσπάθησαν να διατηρήσουν ζωντανό το μουσικό κίνημα. Η καινούργια πραγματικότητα της Χιλής, σε σχέση πάντα με τη nueva canción chilena, ονομάστηκε “apagón cultural”, δηλαδή “πολιτιστική συσκότιση”.

ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ-ΣΤΑΘΜΟΙ ΤΗΣ NUEVA CANCIÓN CHILENA

Venceremos, η Χιλή τραγουδάει την ελευθερία

Από το 1974 και μετά, εμφανίστηκε ένα νέο “κύμα” τραγουδοποιών στη Χιλή, που με τη σειρά του δημιούργησε ένα νέο μουσικό κίνημα, το Canto Nuevo, που ουσιαστικά ήταν ο διάδοχος της Nueva Canción Chilena. Κάτω από το καθεστώς τρομοκρατίας και έχοντας να αντιμετωπίσει μια άκρατη λογοκρισία, αυτή η νέα προσπάθεια λειτούργησε λυτρωτικά για τον απλό λαό και έδωσε πνοή στο επαναστατικό πνεύμα και το όραμα της ελευθερίας στα δύσκολα χρόνια που ακολούθησαν, “οπλίζοντας” με νέα συνθήματα τον ασυμβίβαστο αγώνα για την αποτίναξη του ζυγού.

Ας ξεκινήσουμε τώρα ένα μικρό “ταξίδι” στην Nueva Canción Chilena, επιλέγοντας δέκα τραγούδια που έγραψαν τη δική τους ιστορία στην πορεία αυτού του μουσικού κινήματος και που συνεχίζουν να εμπνέουν τους λαούς της Χιλής και ολόκληρης της Λατινικής Αμερικής στον αγώνα απέναντι στον κοινό εχθρό, τον βορειοαμερικάνο “gringo” ή “yankee” των βιαιοτήτων και της εκμετάλλευσης, με στόχο μια αυτόνομη, ανεξάρτητη και αλληλέγγυα ήπειρο.

1. VENCEREMOS – INTI ILLIMANI (1970)

Το εξώφυλλο του δίσκου
Το εξώφυλλο του δίσκου “Canto al Programa” των Inti Illimani, μέσα στον οποίο υπάρχει η πρώτη ηχογράφηση του “Venceremos” (1970).

Οι Inti Illimani είναι ένα χιλιάνικο συγκρότημα παραδοσιακής μουσικής, ίσως το σημαντικότερο παγκοσμίως του κινήματος της Nueva Canción. Δημιουργήθηκαν το 1967 από φοιτητές του Πολυτεχνείου του Σαντιάγο και έγιναν αμέσως γνωστοί από το τραγούδι τους “Venceremos” (θα νικήσουμε), που χρησιμοποιήθηκε ως προεκλογικός ύμνος της “Λαϊκής Ενότητας” του Σαλβαδόρ Αγέντε. Το όνομά τους σημαίνει ο ήλιος του Ιλιμάνι (βουνό των Βολιβιανών Άνδεων).

Το πραξικόπημα του Πινοτσέτ (1973) τους βρήκε στην Ευρώπη όπου έκαναν περιοδεία και τα νέα της σφαγής και του βασανισμού των Χιλιανών πολιτών, τους ανάγκασαν να παραμείνουν αυτοεξόριστοι στο εξωτερικό (Ιταλία) για πολλά χρόνια. Σε αυτή την περίοδο των 15 χρόνων, το γκρουπ υιοθέτησε καινούργια μουσικά στοιχεία, κυρίως από την ευρωπαϊκή κλασική παράδοση, δημιουργώντας ένα πολύ ιδιαίτερο ηχόχρωμα. Οι Inti Illimani έχουν περιοδεύσει σε ολόκληρο τον κόσμο μεταφέροντας τους αγώνες των λαών της Λατινικής Αμερικής μέσα από την υπέροχη μουσική τους που συνδυάζει έντονα στοιχεία φολκλόρ και βαθιά πολιτικοποιημένους στίχους.

Το 1988 επέστρεψαν στη Χιλή, ενώ το 2001 τρία από τα ιστορικά μέλη αποχώρησαν δημιουργώντας τους Inti Illimani Histórico. Έχουν κυκλοφορήσει περίπου 50 δίσκους, ενώ έχουν συνεργαστεί με όλους τους εκπροσώπους της Nueva Canción στη Λατινική Αμερική. Στο βίντεο που ακολουθεί, ακούμε το “Venceremos” που κυκλοφόρησε το 1970 στο άλμπουμ των Inti Illimani, “Canto al programa”. Το τραγούδι έγραψε ο μεγάλος Χιλιανός συνθέτης και πιανίστας, Σέρχιο Ορτέγα.

* Βίντεο: Venceremos – Inti Illimani (1970)